Rajtaria

Ojczyzną rajtarii są Niemcy. W Polsce rajtaria pojawiła się w II połowie XVI wieku i była wówczas jazdą ciężkozbrojną.[1]Rajtarzy byli uzbrojeni w rapiery, pistolety i muszkiety. Jako uzbrojenia ochronnego rajtarzy używali kirysu, który z czasem został zastąpiony przez skórzaną kurtkę – kolet.[2] Stało się tak w drugiej połowie XVII wieku. Jednak część jazdy w zachodniej Europie zachowała uzbrojenie ochronne w postaci kirysów i szyszaków. Jazdę posiadającą kirysy nazywano kirasjerami.[3] Historyk zajmujący się wojskowością XVI i XVII wieku spotyka się z jeszcze jedną nazwą jazdy dobrze uzbrojonej w broń palną chodzi

o arkebuzerów. Konstanty Górski pisze : ,, oprócz husarzy i kozaków służyli w jeździe polskiej w latach 1589 i 1590 arkebuzerowie…,, [4] Jazda ta różniła się od husarzy tym iż zamiast kopii posiadała trzy strzelby, jedną długą i dwie krótkie.[5]

Na początku XVII wieku arkebuzerskie chorągwie nazywano rajtarami i obie nazwy funkcjonowały zamiennie. W czasie wojny z Rosją w latach 1632-1634, rajtarzy bez zbroi ale za to w kapeluszach i rapierach brali udział w zmaganiach o Smoleńsk.[6]

W interesującym nas okresie można wyróżnić trzy zasadnicze sposoby walki rajtarów, karakol, szarżę na białą broń bez salwy z broni palnej i szarżę na białą broń po salwie pierwszego lub dwóch pierwszych szeregów.[7]

Karakol to forma walki ogniowej kawalerii[8]polegająca na tym iż wymieniający się szeregami lub rzędami kawalerzyści ostrzeliwali przeciwnika z broni palnej.[9]

Ale czy karakol był najlepszym sposobem walki kawalerii w XVI i XVII wieku ?

Oddział ( kornet ) rajtarski, głęboko uszykowany w 5 szeregów,[10] atakujący przeciwnika karakolem a liczący 120 ludzi, miał siłę uderzeniową 10-12 muszkietów lub pistoletów, zaś dla porównania chorągiew polskiej jazdy, płytko uszykowana w 3 szeregi, będzie przedstawiać taktyczną wartość 30-40 kopii lub szabel tylko w pierwszym szeregu.[11] Szarża z użyciem białej broni była wówczas najskuteczniejszą formą walki kawalerii.[12] Przekonał się o tym władca Szwecji Gustaw II Adolf, walcząc z używającą tego sposobu walki polską jazdą. Król ten po objęciu rządów postanowił zreformować szwedzką armię dotychczas ponoszącą przykre porażki z wojskami Rzeczypospolitej w bitwach polowych.

Gustaw Adolf zmienił taktykę walki szwedzkiej kawalerii wzorując się na polskich doświadczeniach. Uszykował szwedzkich jeźdźców w 3 szeregi i wymagał od nich szarży na białą broń, zaś karakol został odrzucony.[13]

Jak wyglądała szarża na białą broń z wcześniejszą salwą przedstawia Henryk Sienkiewicz w Potopie przy okazji opisu bitwy pod Prostkami 1656 roku :

,, Widząc to ( Tatarów przekraczających rzekę ) pułk rajtarii ruszył ku nim,

z początku stępa, potem rysią i nie szedł prędzej, tylko gdy wataha zbliżyła się już na dwadzieścia kroków, rozległa się komenda : Feuer! ( ognia) i tysiąc ramion, zbrojnych w pistolety, wyciągnęło się ku nadbiegającym. Po oddaniu salwy rajtarzy dobyli rapierów i uderzyli na przeciwnika.’’[14]

 

Marcin Malec

 

[1] A.A. Majewski, Moskwa 1617-1618, Warszawa 2006,s.66.

[2] M. Gawęda, Połonka- Basia 1660,Warszawa 2005,s.75.

[3] R. Sikora, Taktyka walki, uzbrojenie i wyposażenie husarii w latach 1576-1710. Praca doktorska obroniona w 2010 roku w Siedlcach,s.167.

[4] K. Górski, Historya jazdy polskiej, Kraków 1894,s.26.

[5] tamże,s.26.

[6] M. Nagielski, Organizacja rajtarii i arkebuzerii koronnej w XVII wieku, w : Organizacja armii w nowożytnej Europie: struktura, urzędy, prawo, finanse red. K. Łopatecki, Zabrze 2011,s.197.

[7] R. Sikora, Husaria w walce, Warszawa 2015,s.56.

[8] J. Wimmer, Dawne wojsko polskie XVII-XVIII w., 58.

[9] R. Sikora, Husaria w walce, s.57.

[10] J. Wimmer, Historia piechoty polskiej do roku 1864,Warszawa 1978,s.116.

[11] O. Laskowski, O odrębności staropolskiej sztuki wojennej,s.27.

[12] K. Górski, Historya jazdy polskiej, Kraków 1894,s.63.

[13] Z. anusik, Gustaw II Adolf i reformy wojskowe w Szwecji, w : Organizacja armii w nowożytnej Europie,s.290.

[14] H. Sienkiewicz, Potop tom III, Wrocław 1997,s.449.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *