Obrona potoczna

W drugiej połowie XV wieku mieszkańcy południowo- wschodnich kresów Rzeczypospolitej zaczęli coraz bardziej odczuwać uciążliwość najazdów tatarskich. Palący stał się problem obrony kraju przed tymi najazdami. Przeżywające kryzys, od czasu wojny trzynastoletniej, pospolite ruszenie nie było w stanie poradzić sobie z obroną kraju. W celu obrony granic przed najazdami tatarskimi utworzono w roku 1479 wojska obrony potocznej.[1]

,,Obrona potoczna,,, był to system aktywnej obrony przed Tatarami w oparciu o wojska zaciężne ‘’[2] Jednak system obrony państwa polegający na wojskach zaciężnych wymagał dużych nakładów finansowych. Ciężar utrzymania drogich wojsk zaciężnych obarczał króla. Społeczeństwo szlacheckie w małym zakresie ponosiło ciężar podatków, których znakomita większość szła na cele wojskowe, obarczając nimi chłopów i mieszczan. Duchowieństwo płaciło podatki tylko w formie jednorazowych ofiar tzw.( subsidium charitativum). Szlachta nie chciała by w Polsce funkcjonowała liczna armia dowodzona przez króla, która mogła być środkiem do wzmocnienia władzy królewskiej.[3] By sfinansować wojska zaciężne król zaciągał pożyczki często u bogatych kupców, gdyż dochody królewskie były niewystarczające. Pożyczki spłacano po uzyskaniu pieniędzy z podatków uchwalonych na sejmie.[4]

Z obroną potoczną wiąże się urząd  hetmana polnego koronnego, który dowodził tym rodzajem wojsk w polu.[5]  W roku 1492 doszło do zorganizowania stałej obrony potocznej, wcześniej obrona ta nie miała charakteru stałego.[6]

Hetmani polni  koronni :

Stanisław z Chodcza 1492-1499

Piotr Myszkowski 1499-1501

Stanisław z Chodcza 1501-1505

Jan Kamieniecki 1505-1509

Jan Tworowski 1509-1520

Marcin Kamieniecki 1520-1528

Jan Kola 1529-1539

Mikołaj Sieniawski 1539-1569

Jerzy Jazłowiecki 1569-1575[7]

Hetman polny koronny, był zastępcą hetmana wielkiego koronnego i podlegał jego rozkazom. Hetman polny prowadził, poprzez swoich szpiegów opłacanych z finansów króla, wywiad na terenach podległych Turcji.[8]

Liczba wojsk obrony potocznej:

rok 1492- 1022  jeźdźców

1493- 1554 jeźdźców

1502- 2392 jeźdźców,600 piechoty,

1506- 1316 jeźdźców, 200 piechoty,

1510-3000  jeźdźców,[9]

1528-3364 jeźdźców,

1529- 600 jeźdźców,

1531-4452 jeźdźców,

1535- 3452 jeźdźców,

1537-2800 jeźdźców,

1539- 5245 jeźdźców,

1540-2490 jeźdźców,

1550-  1000 jeźdźców,

1551-  1209 jeźdźców,

1552-3000 jeźdźców,

1555-2912 jeźdźców,

1557- 1995jeźdźców.[10]

W latach 1559-1563 nie było wojsk obrony potocznej wcale.[11]

Zaniepokojeni tym faktem przedstawiciele postępowego stronnictwa średniej szlachty na sejmie w Piotrkowie obradującym od listopada 1562 roku do marca 1563 przeforsowali projekt egzekucji dóbr czyli zwrotu królewszczyzn królowi, który zgodził się czwartą część dochodu z tych ziem przeznaczyć na utrzymanie stałego wojska mającego bronić kraj przez najazdami tatarskimi.[12]

 

Marcin Malec

 

[1] Z. Spieralski, Geneza i początki obrony potocznej. Studium o wojsku polskim w XV w. S.iM.dH.W. TXXXIV,1991,s.5.

T.M. Nowak, J.Wimmer, Historia oręża polskiego ,Warszawa 1981,s.269.

[2] Z. Spieralski, Geneza i początki obrony potocznej,s.5.

[3] Polska sztuka wojenna w latach 1454-1562 w: Wypisy źródłowe do historii polskiej sztuki wojennej, z. IV, opr. Z. Spieralski, Warszawa 1958,s.8.

[4] tamże,s.9.

[5] M. Plewczyński, Naczelne dowództwo armii koronnej w latach 1501-1572, S.i M.d H.W. tom XXXIV, Wrocław – Warszawa-Kraków 1992,s.46.

[6] tamże,s.46.

[7] tamże,s.48.

[8] tamże,s.48.

[9] T. Korzon, Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, tom I, Lwów 1923,s.361.

[10] M. Plewczyński, liczebność wojska polskiego za ostatnich Jagiellonów ( 1506-1572 ), S.i M.d H.W. t XXXI Wrocław- Warszawa – Kraków 1988,s.28,29,31,32,33.

[11] tamże,s.34.

[12] T.M. Nowak, Dawne wojsko polskie od Piastów do Jagiellonów,s.91.

One thought on “Obrona potoczna

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *