Liczebność wojsk Rzeczypospolitej część II

Szwecja w latach trzydziestych XVII wieku liczyła około 2,5 miliona mieszkańców z tego na Szwecję właściwą przypadało nieco ponad 1,5 miliona

Reszta zaś przypadała na ziemie etnicznie nie . Niewielka liczba ludności Szwecji nie pozwalała na wystawienie więcej niż 15 tysięcy żołnierzy, zdolności mobilizacyjne epoki nie przekraczały bowiem 1%. W 1623 roku armia liniowa Gustawa Adolfa liczyła około 25 tysięcy ludzi : 12 regimentów piechoty szwedzkiej – 14 tysięcy ludzi. Rezerwa liczyła około 16 tysięcy ludzi . Czyli Szwecja mogła wystawić armię o liczebności 40 tysięcy ludzi. Jej zdolności mobilizacyjne osiągnęły duży odsetek 1,7%.[1] A jakie były możliwości mobilizacyjne Rzeczypospolitej liczącej w pierwszej połowie XVII wieku 10 mln mieszkańców?

W 1620 doszło do klęski pod Cecorą zginął  hetman wielki koronny Stanisław Żółkiewski zaś hetman polny koronny Stanisław Koniecpolski dostał się do niewoli. Kraj stanął w obliczu wojny z potężnym przeciwnikiem Turcją .

13 listopada 1620 roku na posiedzeniu deputacji posłowie przedstawili opracowany przez książąt Zbaraskich projekt ,, O porządku wojny z pogaństwem’’. Przewidywał on wystawienie przez Rzeczpospolitą aż trzech armii w celu obrony przeciwko Turcji. Pierwsza z nich, w sile 60 tysięcy najlepiej wyszkolonego i wyposażonego żołnierza, miała wkroczyć do Mołdawii, uchwycić przeprawy na Dunaju i zorganizować obronę. Druga złożona z pospolitego ruszenia szlachty, to był odwód, mający ratować sytuację w wypadku porażki pierwszej armii. Trzecia armia złożona z 80 tysięcy Kozaków zaporoskich, miała uderzyć morzem na sam Stambuł. Koszt tych armii miał wynieść 7 mln  zł.[2] Sam hetman Żółkiewski spodziewając się wojny z Turcją obliczał że Polska powinna mieć 100 tysięczną armię : 30 tysięcy husarzy, 15 tysięcy rajtarów, 15 tysięcy jazdy kozackiej i

40 tysięcy piechoty. Dodatkowo armię tę miało wzmocnić pospolite ruszenie.[3] Podobny projekt można odnaleźć w dziele Józefa Tretiaka Historya wojny chocimskiej, który podaje iż liczbę wojska regularnego, które miano wystawić przeciw Turcji określano  na 60 tysięcy. Czyli 14 tysięcy husarzy tyle samo jazdy pancernej wraz z rajtarami, 15 tysięcy lekkiej kawalerii, zaś resztę miała stanowić piechota polska, niemiecka i węgierska.[4] To były projekty a ile faktycznie liczyła polska armia pod Chocimiem w 1621 roku ?

Dokładnie przedstawił wojsko polskie pod Chocimiem Żegota Pauli :

husaria 7850

rajtarów  2110

jazdy kozackiej 7200

piechoty polskiej 7700

piechoty niemieckiej 6450

lisowczyków 1200

Kozaków zaporoskich 40000[5]

razem 72510

W związku z zagrożeniem tureckim zebrało się pospolite ruszenie w liczbie około 27000, które nie zostało jednak bojowo użyte.[6]

Tak liczne wojsko poradziło sobie z nieprzyjacielem i odparło najazd turecki.

Kolejnym czasem wzmożonego wysiłku wojskowego Rzeczypospolitej to czasy powstania Chmielnickiego i bitwa pod Beresteczkiem 1651 roku.

W czasie tej bitwy jednej z największych bitew lądowych XVII wiecznej Europy doszło do bratobójczej walki między wojskami zaciężnymi i pospolitym ruszeniem szlacheckim reprezentującymi Rzeczpospolitą a wojskami kozackimi Chmielnickiego wspieranego przez Tatarów.

Liczebność wojska zaciężnego J.Wimmer określił na około 27000,[7]ale ciekawostką jest fakt iż w bitwie pod Beresteczkiem wystąpiła największa ilość pospolitego ruszenia szacowana na 30 do 40000.[8] Siły kozackie w tej bitwie są określane na 80 do 100000 żołnierzy. Ponadto Kozaków wsparł tatarski sojusznik ( 20 do 28000 jazdy tatarskiej ).[9] Jeśli chodzi o Kozaków zaporoskich to były to maksymalne siły jakie kozaczyzna mogła wystawić, później siły zaporożców były mniejsze. W roku 1654 liczebność wojska kozackiego określano na 60000.[10] Niestety siły te miały wspierać cara w ataku na Polskę.

Po traktacie andruszowskim w 1667 roku doszło do podziału Ukrainy między Polskę a Rosję i znaczenie Kozaków, jako siły wojskowej zmalało.

Również okres potopu to czas wzmożonego wysiłku militarnego.

 

 

Wojsko Rzeczypospolitej z końcem 1658 roku osiągnęło liczbę :

12 regimentów piechoty niemieckiej – 10293 porcje,

9 chorągwi piechoty polskiej-1244 porcje,

22 chorągwi dragonii- 6727 porcji,

razem 16400 żołnierzy,

jazda 21422 konie czyli około 19300 żołnierzy

wojska razem: 40722.[11]

Wojsko Rzeczypospolitej w drugim kwartale 1659 roku:

6 chorągwi husarskich 999 koni,

122 chorągwie kozackie 13016 koni,

23 chorągwie tatarskie 2682 konie,

18 chorągwi wołoskich 1705 koni

7 jednostek rajtarii 2246 koni,

12 regimentów piechoty typu zachodniego 10737,

9 chorągwi piechoty typu polskiego 1048 porcji,

21 jednostek dragonii 7872 porcji,

razem 40305 stawek żołdu czyli około 36000 żołnierzy.

Razem z armią litewską wojsko Rzeczypospolitej liczyło około 60000 stawek żołdu czyli około 54000 żołnierzy.[12] Liczba wojska pod koniec potopu była znaczna i wyniszczony kraj nie był w stanie przez dłuższy czas utrzymać tak licznej armii. Wsparciem dla wojska zaciężnego było pospolite ruszenie, które z czasem zdobywało doświadczenie wojenne i stawało się wartościowym uzupełnieniem sił zbrojnych. Pod koniec potopu szwedzkiego w latach 1658/59 pospolite ruszenie osiągnęło liczebność 15000.[13]

Ostatnią kampanią, którą warto prześledzić jeśli chodzi o liczebność wojska polskiego jest wyprawa wiedeńska 1683 roku.

Na wyprawę wiedeńską zmobilizowano komput zaciężnego wojska koronnego:

25 jednostek husarii – 3227 koni

3 jednostki arkebuzerii- 590 koni

84 jednostki jazdy pancernej 8874 konie

28 jednostek jazdy lekkiej- 2261 koni

razem jazdy 14952 konie

36 jednostek piechoty cudzoziemskiej o łącznej sile- 11378 porcji,

4 jednostki piechoty węgierskiej- 513 porcji,

10 jednostek dragonii-3587 porcji,

razem piechoty i dragonii 15478 porcji

łącznie wojsko 30430 stawek żołdu czyli 27400 żołnierzy.

Poza komputem utworzono :

4 chorągwie pancerne o łącznej sile 460 koni czyli około 415 żołnierzy,

7 chorągwi lekkich- 540 koni czyli około 485 żołnierzy,[14]

1 regiment i 5 kompanii piechoty o łącznej sile 1060 porcji czyli około 950 żołnierzy,

1 chorągiew piechoty janczarskiej króla 200 porcji czyli około 180 żołnierzy,

Razem 2260 stawek czyli ponad 2000 żołnierzy.[15]

Ponadto w działaniach 1683 roku brało udział:

12 pułków Kozaków zaporoskich o łącznej sile ponad 3700 ludzi,

piechurzy wybranieccy około 1000 ludzi, obsługa artylerii około 150 ludzi,

razem 4850 żołnierzy.

Podsumowując nasze rozważania można stwierdzić iż Korona zmobilizowała w 1683 roku 34250 żołnierzy. Litwa wystawiła 10000 żołnierzy, którzy jednak nie wzięli udziału w bitwie pod Wiedniem. Liczebność wojska polskiego w bitwie pod Wiedniem Jan Wimmer określił na 21 tysięcy żołnierzy.[16] Wystawienie takiej liczby wojska było dużym wysiłkiem finansowym dla wyniszczonej długotrwałymi wojnami Polski.

 

Marcin Malec

 

 

 

 

 

 

[1] Z. Wójcik, Historia powszechna XVI-XVII wieku, Warszawa 1996,s.366.

[2] L. Podhorodecki, Chocim 1621, Warszawa 1988,s.45.

[3] SiMdHW, tom VII część 1,Warszawa 1961. R. Majewski, Polski wysiłek obronny przed wojną chocimską 1621,s.12.

[4] J. Tretiak, Historya wojny chocimskiej 1621, Lwów 1889,s.44,45.

[5] Trudno jest dokładnie określić liczbę Kozaków biorących udział w bitwie chocimskiej 1621 roku pojawiają się liczby od 20000 do 40000 Kozaków

[6] J. Wimmer, wojsko i skarb Rzeczypospolitej u schyłku XVI i w pierwszej połowie XVII wieku, SiMdHW,t.14,cz. 1, s 38,90, za R. Sikora , Wojskowość polska w dobie wojny polsko- szwedzkiej 1626-1629. Kryzys mocarstwa, Poznań 2005,s.68.

[7] J. Wimmer, Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1965,s.72.

[8] tamże,s.72, L. Kubala, Szkice historyczne, Lwów 1880,s.250,251.

[9] Z. Wójcik, Jan Kazimierz Waza, Warszawa 2004,s.86.

[10] M. Gawęda, połonka- Basia 1660, Warszawa 2005,s.17.

[11] J. Wimmer, wojsko i finanse Rzeczypospolitej w czasie wojny ze Szwecją 1655-1660, w: Wojna polsko-szwedzka 1655-1660, Warszawa 1973,s.88.

[12] Tamże,s.96,97.

  1. Wimmer, Wojsko polskie,s.122,123,125.

[13] J. Wimmer, Wiedeń 1683,Warszawa 1983,s.81.

[14] J. Wimmer, Wiedeń 1683. Dzieje kampanii i bitwy, Warszawa 1983,s.229.

[15] tamże,s.230.

[16] Tamże,s.235,236.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *