Egzekucja dóbr. Wojska kwarciane

W roku 1512 król wraz z senatem przedłożyli projekt zastąpienia pospolitego ruszenia opłatami pieniężnymi, które pozwalałyby na zaciąg około 3000 wojska.[1] Projekt przewidywał spis majątków ziemskich co dałoby podstawę do stałego opodatkowania szlachty. Niestety szlachta do próby reform skarbowych z lat 1512-1514 odnosiła się wrogo. Szlachta nie chciała by król posiadał zależne tylko od siebie stałe wojsko.[2] Reformy skarbowe były potrzebne gdyż pospolite ruszenie zaczęło tracić swą wartość wojskową, kryzys uwidocznił się w czasie wojny trzynastoletniej 1454-1466 z Krzyżakami.[3] By pomyślnie zakończyć tę wojnę Polska musiała skorzystać z usług drogich wojsk zaciężnych. Pospolite ruszenie nie mogło już samodzielnie sprostać obronie kraju przed Tatarami jak również przed innymi przeciwnikami. Dlatego konieczne było utrzymywanie stałych wojsk opłacanych ze skarbu państwa. Jednak opłacanie wojska zaciężnego wymagało stałych dochodów, a stan skarbu państwa nie był najlepszy. Król by zdobyć pieniądze na wzrastające wydatki państwa głównie związane z prowadzonymi wojnami rozdawał dobra regulując w ten sposób dawne długi dworu. Za nadania ziemskie wierzyciele zrzekali się należnych im pieniędzy. Bogacili się na tym procederze magnaci powiększając swe majątki wzbudzając coraz większą niechęć średniej szlachty, która coraz wyraźniej domagała się zwrotu nieprawnie trzymanych majątków

( egzekucji dóbr ).[4]

Sprawa egzekucji dóbr nie zakończyła się za panowania Zygmunta Starego ale dopiero w czasie rządów jego syna Zygmunta Augusta, który początkowo opierał się na magnaterii i nie chciał spełnić postulatów egzekucjonistów.

Król na sejmie 1558/1559 nie zdecydował się poprzeć postulatów egzekucjonistów, wobec tego posłowie odmówili uchwalenia podatków.[5] Obrażony król wyjechał na Litwę a do Polski powrócił po prawie 3 latach. Skłoniła go do tego sytuacja napięcia w kontaktach z Rosją grożąca wojną

i potrzeba uchwał podatkowych z tym związanych. Zygmunt August zdał sobie w końcu sprawę z tego że sytuacja skarbu państwa wymaga naprawy i warto poprzeć średnią szlachtę w jej postulatach.[6] W latach 1562-1567 doszło do egzekucji dóbr. Dobra królewskie oddane w lenno, zastaw lub darowane miały być zwrócone królowi. Istotną sprawą jeśli chodzi o obronność państwa było to iż na sejmach w latach 1562/63 i 1566 król zobowiązał się do przekazania 1/5 dochodów z dóbr królewskich na rzecz wojska stałego, 1/5 otrzymywał aktualny posesor, zaś 3/5 otrzymywał skarb królewski. Wojska stałe, które w ten sposób otrzymały podstawę finansową nazywano odtąd kwarcianymi, gdyż pierwotnie miano przekazywać na rzecz wojska 1/4 dochodów czyli kwartę.[7]

Wojska kwarciane zastąpiły wcześniejszą obronę potoczną[8] ich przeznaczenie było takie same czyli obrona kraju przed napadami tatarskimi.

W roku 1563 liczebność wojska kwarcianego była skromna bo tylko około 1000 koni jazdy, jeszcze gorzej było w roku 1564-582 konie jazdy. W roku 1570 było jazdy kwarcianej 3182 konie, zaś we wrześniu 1573 już tylko 1920 koni.[9]

W roku 1595 żołnierzy kwarcianych było 1000. W roku 1610 kwarcianych było 1650, w roku 1615- 1680, w roku 1620-3500 ,zaś w roku 1625 żołnierzy kwarcianych było 4700.[10]Liczebność wojska kwarcianego w 1637 roku to 4800 żołnierzy, zaś w roku 1643 wojska kwarciane liczyły 4200 żołnierzy. Wojska kwarciane w latach 1647-1648 liczyły 4000 żołnierzy.[11] Jak widać z przytoczonych danych wojska kwarciane nie były liczne jednak w wypadku większego zagrożenia były wzmacniane przez wojska prywatne magnatów kresowych,[12] kozaków rejestrowych[13] jak również wojska suplementowe czyli zaciąg zawodowych żołnierzy.[14]

 

Marcin Malec

 

[1] K. Lepszy, Próby reform państwowych i walka średniej szlachty z magnaterią, w: Historia Polski, tom I do roku 1864,red.H.Łowmiański, Warszawa 1965,s.216

[2] tamże,s.217.

[3] M. Plewczyński uważa iż kryzys dotknął pospolite ruszenie z całości ziem polskich a inaczej było z pospolitym ruszeniem lokalnym zwoływanym z poszczególnych województw, M. Plewczyński, Liczebność wojska polskiego za ostatnich Jagiellonów ( 1506-1572),S.iM.d H.W. t XXXI Wrocław – Warszawa-Kraków 1988,s.49.

[4] K. Lepszy, Próby reform państwowych,s.214,217.

[5] S. Cynarski ,Zygmunt August, Wrocław 2004,s.99,100.

[6] tamże,s.100.

[7] tamże,s.101.

[8] http://www.historiasiedemnastegowieku.net.pl/index.php/2017/03/21/obrona-potoczna/

[9] M. Plewczyński, Liczebność wojska polskiego,s.38.

[10] R. Sikora, Wojskowość polska,s.54.

[11] J. Wimmer, Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1965,s.32,33,34.

[12] W. Biernacki, Żółte Wody – Korsuń 1648, Warszawa 2004,s.18.

[13] J. Wimmer, Wojsko polskie,s.35.

[14] R. Sikora, Wojskowość polska,s.54.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *